و غيرترك از اواخر سده دهم / شانزدهم به بعد توانستند نيروهاى نظامى و مناصب دولتى را اشغال كنند ، ازاين‌رو قبايل تركمان هم اين فرصت را بدست آوردند تا نقشى فعالانه در حوزه‌هاى مختلف حيات فرهنگى ايران داشته باشند « 1 » . در اين زمينه ارائه چند نمونه تاريخى بسنده خواهد بود : صادقى بيك افشار و حسن روملو اندكى پس از سال 1530 م . به دنيا آمدند و معاصر جوان آنها اسكندر بيك تركمان معروف به اسكندر منشى يكى از بزرگترين تاريخنگاران ايران اسلامى است . يكى از نتايج غائى اصلاح سپاه تأكيد ويژه‌اى مىطلبد . تبديل پيوسته ايالاتى كه سابقا در اختيار حكام بودند ، به اراضى خالصه دهها سال طول كشيد و درواقع تا زمان شاه عباس دوم ( 77 - 1052 / 66 - 1642 ) ادامه يافت و با سياست شديد تمركز دست‌به‌دست گشت و قلمرو امور ديوانى و تشكيلات ديگر را تحت‌تأثير قرار داد . اين امر براى تحولات بعدى تا به روزگار ما اهميتى درخور داشت . اين جريان به نظام چندكانونى كه از ايام تيمور برقرار بود و مخصوصا از ديدگاه تحولات هنرى و فكرى جاى تأمل داشت ، خاتمه بخشيد . يك عامل پيش‌برنده ديگر استنكاف شاه عباس اول در انتصاب شاهزادگان دربار به حكومت ولايات مهم مملكت بود . چنانچه برنگريستيم ، در آغاز سلطنت صفوى ، تعصب و ايمان مذهبى نقشى بس مهمتر از دانش دينى كه براى مواجهه با الهيات غالب سنى لازم مىنمود ، داشت . در آن روزگار ايران يك مملكت سنىمذهب بود و فقهاى متعددى از اين مذهب به فعاليت مشغول بودند . تحت شرايط موجود ، مشاوران خاصه شاه و احتمالا خود اسماعيل زيانهاى تغافل خود را در قلمرو مسائل كلامى و الهيات دريافته‌اند . مهمترين شاهد تاريخى اين قضيه ، جستجوى كتابهاى تخصصى مربوطه در اين زمينه بود كه در يكى از تاريخهاى اين دوره ذكر شده است « 2 » ( گرچه چندان با موفقيت توأم نبود ) . ديرى برنيامد كه وضعيت برگشت و فراخوانى فقهاى شيعى نتيجه داد . اين فقها از مناطقى راهى ايران شدند كه داراى سنت شيعى بودند و شيعه‌نشين برشمرده مىشدند ، مثل بحرين و جبل عامل در جنوب لبنان و نظريات مذهبى صفويان را كه آميزه‌اى از اسلام مردمى و جريانهاى افراطى اوايل امپراتورى بود ، در خط و جهت اعتقادات رسمى شيعه اثنى عشرى سامان بخشيدند . ميزان اعتبار و احترام آنها را در ايران مىتوان از اين واقعيت دريافت كه شاه عباس كبير با دختر شيخ لطف اللّه ميسى ، از اهالى ميس الجبل ، ازدواج كرد و خاطره او هنوز در يكى از

--> ( 1 ) - سيورى ، « مشق و فنون قزلباشان » . ( 2 ) - حسن روملو ، جلد 1 ، ص 61 ؛ نگاه كنيد به : مزاوى ، پيدايش دولت صفوى ، صص 6 ، 28 .